هر ماه در پایگاه خبری Phoronix ده‌ها گزارش و بررسی تخصصی درباره دنیای نرم‌افزار آزاد و لینوکس منتشر می‌شود و سپتامبر امسال نیز با ۲۸۴ خبر اختصاصی و ۱۹ مقاله بررسی سخت‌افزاری و بنچمارک چندصفحه‌ای، یکی از پرترافیک‌ترین ماه‌های این رسانه بود. در ادامه مروری داریم بر مهم‌ترین تحولات نرم‌افزاری این ماه که از بهبود چشمگیر سرعت ساخت کرنل (Kernel Build) تا تغییرات بنیادین در توزیع‌های لینوکسی و درایورهای کرنل را در بر می‌گیرد.
ساخت کرنل لینوکس در آستانه مرز ۱۰ ثانیه
یکی از جذاب‌ترین دستاوردهای ماه، نزدیک شدن زمان کامپایل کامل و پیش‌فرض کرنل لینوکس روی معماری x86_64 به مرز ۱۰ ثانیه است. سال‌ها کامپایل کرنل به فرایندی زمان‌بر تبدیل شده بود که کاربران در فاصله انجام آن می‌توانستند قهوه‌ای بنوشند یا حتی غذایی میل کنند؛ اما با پیشرفت سخت‌افزار و بهینه‌سازی‌های نرم‌افزاری، این فرایند اکنون به نقطه‌ای رسیده که در چند ثانیه به پایان می‌رسد. در همین راستا، یک مهندس لینوکس با تکیه بر مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) توانست گلوگاه‌های اصلی این فرایند را شناسایی کند و با موازی‌سازی بیشتر وظایف (Task Parallelization) در بخش‌های مختلف، زمان ساخت کرنل را به‌طور محسوسی کاهش دهد؛ هرچند به گفته او، هوش مصنوعی در این مسیر «کدهای زیادی و بخش عمده‌ای از آن‌ها زشت» تولید کرده است.
تحولات توزیع‌ها؛ از مهاجرت CERN به دبیان تا بحث جایگزینی LibreOffice
در حوزه توزیع‌های لینوکسی، خبر مهاجرت سازمان اروپایی تحقیقات هسته‌ای (CERN) از رد هت به دبیان، توجه زیادی جلب کرد. CERN که سال‌ها به‌عنوان یک نهاد مبتنی بر RHEL/CentOS شناخته می‌شد و در گذشته حتی توزیع مشتق‌شده Scientific Linux را با دیگر مراکز آموزشی و پژوهشی نگهداری می‌کرد، اکنون رایانه‌های صنعتی کنترل شتاب‌دهنده‌های خود را به دبیان لینوکس منتقل می‌کند.
در همین حال، پروژه دبیان با رأی‌گیری، استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مولد را مجاز اعلام کرد و به‌پشتوانه سرمایه‌گذاری شرکت Scaleway، پرتال استنتاج دبیان (Debian Inference Portal) راه‌اندازی شد تا توسعه‌دهندگان این توزیع به‌صورت رایگان به قابلیت‌های استنتاج هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی بزرگ دسترسی داشته باشند.
در جامعه فدورا نیز بحثی داغ درباره جایگزینی LibreOffice با Collabora Office به‌عنوان مجموعه اداری پیش‌فرض مطرح شد؛ پیشنهادی که یکی از پرجنب‌وجوش‌ترین گفت‌وگوهای انجمن Discourse این پروژه در مدت اخیر بوده است.
پشتیبانی لینوکس از تراشه‌های اپل گسترده‌تر شد
توسعه‌دهندگان Asahi Linux به‌طور رسمی اعلام کردند که این توزیع اکنون از مک‌های مجهز به تراشه‌های M3 اپل پشتیبانی می‌کند. به‌جز مدل Mac Studio با تراشه M3 Ultra، سایر دستگاه‌های M3، M3 Pro و M3 Max با آخرین نسخه‌های Asahi Linux کار می‌کنند، هرچند برخی محدودیت‌های قابلیتی همچنان پابرجاست.
در ادامه این مسیر، وصله‌های (Patch) نخستین فعال‌سازی تراشه A18 Pro و لپ‌تاپ اقتصادی MacBook Neo نیز برای کرنل لینوکس ارسال شد؛ با این حال پشتیبانی لینوکس از این سخت‌افزار فعلاً بسیار محدود است.
کرنل ۷.۴ و بهبودهای عملکردی چشمگیر
چرخه توسعه کرنل ۷.۴ میزبان مجموعه‌ای از بهینه‌سازی‌های مهم است. یک وصله ساده که بیش از دو سال روی آن کار شده، با حذف کارهای تکراری و غیرضروری، سرعت باز کردن فایل‌ها برای خواندن را حدود ۳۹ درصد افزایش می‌دهد.
در حوزه گرافیک نیز وصله‌های پشتیبانی از HDMI 2.1 برای درایور گرافیکی AMDGPU آماده شده و قرار است در لینوکس ۷.۴ به‌صورت پیش‌فرض فعال شود؛ قابلیتی که همراه با FreeSync، نرخ نوسازی متغیر (VRR) و حالت تأخیر کم خودکار (ALLM) ارائه می‌شود. همچنین قابلیت جدید PerfOpt شرکت AMD در لینوکس ۷.۴ عملکرد هوش مصنوعی و مدل‌های زبانی بزرگ را روی پردازنده‌های گرافیکی مجتمع Radeon در لپ‌تاپ‌ها و رایانه‌های رومیزی رایزن، بین ۱۸ تا ۲۳ درصد بهبود می‌دهد.
خداحافظی با درایور Binder زبان C به نفع Rust
درایور Binder گوگل که با زبان برنامه‌نویسی C نوشته شده و سال‌ها به‌عنوان سازوکار ارتباط بین‌پردازه‌ای (IPC) در اندروید بخشی از کرنل اصلی بوده، در آستانه بازنشستگی است. این درایور طی سال‌های گذشته به زبان Rust بازنویسی شد و نسخه Rust آن در لینوکس ۶.۱۸ به شاخه اصلی راه یافت؛ اکنون در چرخه کرنل ۷.۴، نسخه مبتنی بر C که نگهداری آن «دردناک» توصیف شده، کنار گذاشته می‌شود.
شرکت AMD نیز اعلام کرده تیمی «نخبه» از توسعه‌دهندگان تشکیل داده تا زبان Rust را «تا عمق پشته پردازش گرافیکی» ببرد؛ از فریم‌ور و درایورها تا کامپایلرهای شیدر و سایر نرم‌افزارهای مرتبط با پردازنده گرافیکی.
هوش مصنوعی، سیاست‌های کدنویسی و پیامدهای آن
پروژه NetworkManager برای اجرای سیاست هوش مصنوعی خود، روشی خلاقانه در پیش گرفته است: افزودن یک نشانگر ویژه (Canary) به کد پروژه برای شناسایی عامل‌های کدنویسی هوش مصنوعی که تلاش می‌کنند سیاست‌های پروژه را دور بزنند و سپس برخورد خودکار با چنین وصله‌هایی.
در سوی دیگر، یکی از نگهدارندگان توزیع Void Linux در اعتراض به سیاست این پروژه درباره متن‌های تولیدشده توسط مدل‌های زبانی بزرگ، بیش از ۱۰۰ بسته نرم‌افزاری تحت مسئولیت خود را رها (Orphan) کرد. همچنین پروژه اینتل پس از آرشیو کردن پروژه فونت متن‌باز خود، تنها دو روز بعد از این تصمیم عقب‌نشینی کرد.
Wayland، کدک‌ها و ابزارهای تازه
در دنیای محیط‌های رومیزی، پروژه KDE پشتیبانی از پروتکل مهم زمان‌بندی ثبت (Commit-Timing) ویلند را در آخرین کد توسعه کامپوزیتور KWin ادغام کرد؛ قابلیتی که برای پخش ویدئو و کاربران بازیهای متکی بر Adaptive-Sync و FreeSync مفید است. نسخه‌های نامزد انتشار (Release Candidate) پوسته GNOME و Mutter نیز با پشتیبانی از اسکن‌اوت بافر میان چند پردازنده گرافیکی (Cross-GPU Buffer Scan-Out) منتشر شد.
شرکت ولو (Valve) نیز در نسخه بتای کلاینت استیم، کدک ویدئویی آزمایشی Pyrowave را برای پخش جریانی با پهنای باند بالا و تأخیر کم معرفی کرد. در همین حال، پروژه متن‌باز DLSS5VKLayer امکان استفاده از فناوری DLSS 5 انویدیا را برای بازیهای بومی لینوکس و بازیهای ویندوزی تحت Steam Play (پروتون) فراهم کرده است.
رفع باگ‌های مهم و امنیت کرنل
پس از انتشار نسخه ۷.۳-rc3 کرنل لینوکس، یک اصلاح مهم برای باگ از دست رفتن بی‌صدای داده‌ها در فضای کاربر (Silent User-Space Data Loss) ادغام شد؛ اشکالی که سه سال در کرنل وجود داشت. علاوه بر این، پشتیبانی از پروتکل‌های پیشرفته‌ای مانند APX، FRED و x86S در یک پیاده‌سازی مرموز از معماری x86 مشاهده شده که از سوی نهادی غیر از AMD و اینتل ارائه می‌شود.
در مجموع، سپتامبر امسال نشان داد که اکوسیستم نرم‌افزاری لینوکس هم در لایه کرنل و درایورها و هم در سطح توزیع‌ها و ابزارهای کاربردی، با سرعتی فزاینده در حال تحول است و اکتبر نیز با انتشار توزیع‌هایی مانند اوبونتو ۲۶.۱۰ و فدورا ۴۵ ادامه‌دهنده همین روند خواهد بود.