هرازچندگاهی یک راهنمای بهینه‌سازی ویندوز ۱۱ به کاربران توصیه می‌کند برای آزادسازی فضای درایو SSD یا افزایش سرعت رایانه، «کش (Cache) خود را پاک کنید». این توصیه یکی از پرتکرارترین نکات نگهداری سیستم است که در انجمن‌های فناوری دست‌به‌دست می‌شود. در بیشتر موارد این کار بی‌ضرر است، اما بسته به اینکه چه چیزی را پاک می‌کنید، ممکن است تنها چند صد مگابایت فضا به دست آورید و در عوض زمان بارگذاری طولانی‌تری تجربه کنید و ویندوز و اپلیکیشن‌ها را وادار کنید کارهایی را که پیش‌تر انجام داده‌اند، دوباره از صفر انجام دهند.
مانند هر کار دیگری، زمان و مکان مشخصی برای پاک‌کردن کش وجود دارد؛ یعنی زمانی که فضای درایو شما در حال اتمام است یا مشکلی در سیستم رخ داده است. اما تلقی‌کردن این روش به‌عنوان یک نگهداری روزمره (Routine Maintenance) معمولاً نتیجه معکوس دارد. در ادامه بررسی می‌کنیم سه گزینه محبوب پاک‌سازی چه فایل‌هایی را حذف می‌کنند و در ازای آزادسازی فضا چه چیزی را از دست می‌دهید.
پاک‌سازی از مسیر تنظیمات بی‌خطر است، مگر دو گزینه را علامت بزنید
محبوب‌ترین روش پاک‌کردن کش در ویندوز ۱۱ که بیشتر کاربران با آن آشنا هستند، مسیر Settings > System > Storage > Temporary files است. ویندوز در این بخش فهرستی از مواردی را نمایش می‌دهد که حذف آن‌ها را «بی‌خطر» می‌داند، اما مشکل همین رویکرد آشنا این است که این فهرست، فایل‌های باقی‌مانده (Leftovers) را با کش‌هایی مخلوط می‌کند که رایانه به‌طور روزمره به آن‌ها نیاز دارد.
پاک‌کردن هر چیزی مرتبط با بهینه‌سازی تحویل (Delivery Optimization) بی‌اشکال است. این‌ها فایل‌هایی هستند که ویندوز به‌عنوان بخشی از سامانه تحویل آپدیت دانلود و به‌صورت موقت ذخیره می‌کند تا آپدیت‌ها با دیگر رایانه‌های شبکه محلی یا اینترنت به اشتراک گذاشته شوند. خود ویندوز این کش را مدیریت می‌کند، تاریخ انقضای پیش‌فرض کش را دقیقاً سه روز تعیین کرده و حداکثر اندازه پیش‌فرض آن ۲۰ درصد ظرفیت دیسک است.
اما دو موردی که ترجیح می‌دهم دست‌نخورده بمانند، بندانگشتی‌ها (Thumbnails) و کش شیدر DirectX هستند. ویندوز اکسپلورر از کش بندانگشتی خود استفاده می‌کند تا هر بار که وارد یک پوشه می‌شوید، پیش‌نمایش تصاویر و ویدیوها را از نو نسازد؛ همچنین کش شیدر DirectX ویندوز، کارهای گرافیکی‌ای را که بازیهای شما پیش‌تر انجام داده‌اند ذخیره می‌کند. اگر هر یک از این دو را خالی کنید، ویندوز و اپلیکیشن‌ها به‌سادگی بازسازی آن‌ها را از صفر آغاز می‌کنند و کندتر از حالت عادی کار خواهند کرد.
موارد استثنایی برای پاک‌کردن کش شیدر و بندانگشتی
با این حال، شرایط خاصی وجود دارد که پاک‌کردن کش شیدر و کش بندانگشتی را توجیه می‌کند. برای نمونه، اپیک گیمز (Epic Games) توصیه می‌کند زمانی که بازی‌هایی مانند Fortnite عملکردی پایین‌تر از حد انتظار ارائه می‌دهند یا لگ‌زدگی (Stuttering) بیش از حد در DirectX 12 مشاهده می‌شود، کش Nvidia DXCache (و معادل آن یعنی AMD DxCache در سیستم‌های AMD) پاک شود. شایان ذکر است که این فایل‌ها با گزینه کش شیدر DirectX ویندوز متفاوت‌اند.
همچنین می‌توانید اندازه DXCache را با ابزاری به نام WizTree زیر نظر بگیرید؛ همان روشی که با آن متوجه شدم یک تنظیم انویدیا باعث شده این کش تا ۴۰ گیگابایت متورم شود؛ حجمی به‌شدت نامتناسب برای کشی که وظیفه‌اش روان‌ترکردن بارگذاری و اجرای بازی‌هاست.
به‌طور مشابه، کاربر ممکن است به دلیلی کمی متفاوت بخواهد کش بندانگشتی را پاک کند. ویندوز می‌تواند داده‌های بندانگشتی را حتی پس از حذف فایل‌های اصلی نگه دارد؛ موضوعی که اگر عکس‌های حساس نگه می‌دارید یا از یک رایانه اشتراکی استفاده می‌کنید، اهمیت پیدا می‌کند. اما بیرون از این موارد خاص، فضای ذخیره‌سازی یا بهبود عملکرد چندانی برای بازیابی وجود ندارد و این کار تنها رایانه شما را وادار می‌کند برای بازسازی آن‌ها سخت‌تر کار کند.
پاک‌کردن Prefetch می‌تواند اجرای اپلیکیشن‌ها را کندتر کند
ویندوز قابلیت Prefetch را از دوران ویندوز XP معرفی کرد و این قابلیت همچنان در سیستم‌های مدرن ویندوز ۱۱ پابرجاست. کارکرد آن به‌طور خلاصه ثبت این موضوع است که یک اپلیکیشن در زمان راه‌اندازی به چه فایل‌ها و منابعی نیاز دارد تا سیستم‌عامل در هر اجرای بعدی آن‌ها را کارآمدتر پیش‌بارگذاری (Preload) کند.
توصیه رایج این است که مسیر C:\Windows\Prefetch را باز کنید و همه محتوای آن را برای افزایش عملکرد سیستم حذف کنید. اما دستاورد این کار بسیار ناچیز است. نه‌تنها این اقدام بیهوده است (ویندوز به‌سادگی با اجرای مجدد آن اپلیکیشن‌ها فایل‌ها را بازمی‌سازد)، بلکه اپلیکیشن‌هایی که زیاد اجرا می‌کنید در زمان راه‌اندازی به‌طور محسوسی کندتر خواهند شد؛ موضوعی که دقیقاً در حساس‌ترین نقطه به روند کاری شما ضربه می‌زند.
البته دلایل موجهی برای پاک‌کردن Prefetch وجود دارد، اما مانند دیگر موارد فهرست‌شده، بیشتر آن‌ها به عیب‌یابی مشکلات خاص ویندوز مربوط می‌شوند. از نظر فضای ذخیره‌سازی نیز با توجه به اندازه پوشه Prefetch در یک رایانه معمولی، عملاً چیز چندانی برای بازیابی وجود ندارد.
خالی‌کردن دستی پوشه Temp یک بررسی ویندوز را دور می‌زند
یکی از سریع‌ترین راه‌ها برای پاک‌کردن فایل‌های موقت این است که کلیدهای Windows + R را بزنید، عبارت %temp% را تایپ کنید و سپس همه موارد را انتخاب و حذف کنید. در برخی سیستم‌ها این روش بیشترین حجم فایل‌های زائد را نسبت به سایر روش‌ها پاک می‌کند، اما در عین حال بی‌ملاحظه‌ترین روش نیز هست.
ابزار Disk Cleanup (و همچنین Storage Sense) هر دو به‌طور عامدانه از فایل‌های موقتی که در هفت روز گذشته تغییر کرده‌اند صرف‌نظر می‌کنند، زیرا این یک قاعده ایمنی درون‌ساخت است. اما انتخاب و حذف دستی همه محتوای پوشه %temp% همان‌طور که انتظار می‌رود، این فیلتر را کاملاً نادیده می‌گیرد.
در توضیحات مایکروسافت درباره این فایل‌های موقت آمده است که برنامه‌ها معمولاً هنگام بسته‌شدن، فایل‌های خود را پاک می‌کنند و هر فایلی که بیش از یک هفته دست‌نخورده باقی بماند، به‌طور کلی حذف آن بی‌خطر است. دخالت دستی در این فرآیند، قاعده هفت‌روزه را کنار می‌گذارد. حذف برخی فایل‌ها ممکن است با خطای «در حال استفاده بودن» مسدود شود، اما این محدودیت تنها برای فایل‌هایی اعمال می‌شود که در همان لحظه در حال استفاده هستند.
هزینه این خطا کوچک است، اما در هر حال محسوس خواهد بود. مستندات دات‌نت (NET.) مایکروسافت اشاره می‌کند که اپلیکیشن‌های تک‌فایلی (Single-file Apps) که از استخراج استفاده می‌کنند، پیش از اجرا خود را در پوشه‌ای به نام .net درون پوشه Temp باز می‌کنند؛ بنابراین پاک‌کردن آن به معنای استخراج دوباره همه‌چیز در اجرای بعدی است.
هر فایل کشی زائد نیست
آنچه بیشتر راهنماهای این حوزه فراموش می‌کنند (یا نادیده می‌گیرند) این واقعیت است که کش‌ها وجود دارند چون یک فرآیند در بار اول کند بوده است و پاک‌کردن آن، همان کندی را از نو تکرار می‌کند. با این حال، در موقعیت‌های خاصی پاک‌کردن فایل‌های کش منطقی است؛ مثلاً زمانی که یک اپلیکیشن خطا می‌دهد، با مشکل عملکردی روبه‌روست یا یک فایل کش بیش از اندازه معمول خود متورم شده است.
اشتباه کلیدی که باید از آن پرهیز کرد، برخورد با هر فایل کش به‌عنوان یک فایل زائد است. به همین ترتیب، حذف همه فایل‌های کش نه بهبود عملکرد قابل‌اندازه‌گیری به همراه دارد و نه فضای ذخیره‌سازی چشمگیری آزاد می‌کند و در عمل اغلب نتیجه‌ای معکوس دارد.