اگر یک فناوری وجود داشته باشد که حتی کم‌آشناترین کاربران اینترنت هم تصوری کلی از آن دارند، آن فناوری شبکه خصوصی مجازی (VPN) است. بسیاری نمی‌دانند این سرواژه مخفف چه عبارتی است یا این ابزار در عمل چگونه کار می‌کند، اما تقریباً همه می‌دانند که روشن کردن آن باید فعالیت اینترنتی‌شان را خصوصی‌تر کند. فراتر از حریم خصوصی، کاربران VPN را با دسترسی به وب‌سایت‌ها و محتوای استریم که در منطقه جغرافیایی‌شان در دسترس نیست نیز می‌شناسند.
این باور چندان هم عجیب نیست. میان حمایت‌های مالی بی‌شمار در یوتیوب، تبلیغات گسترده و توصیه‌های تقریباً همه رسانه‌های فناوری، واژه VPN عملاً با حریم خصوصی آنلاین مترادف شده است. وقتی مدام به شما گفته می‌شود که استفاده از این ابزار برای خصوصی ماندن فعالیت‌های اینترنتی ضروری است، به‌راحتی می‌پذیرید که مرور وب بدون آن یعنی در معرض دید قرار گرفتن.
سال‌ها من هم همین باور را داشتم؛ تا زمانی که بررسی کردم یک VPN در واقع چه چیزی را پنهان می‌کند و متوجه شدم بخش بزرگی از تصورات من درباره حریم خصوصی آنلاین دقیق نبوده است.
VPN در عمل چه کاری انجام می‌دهد؟
شاید VPN در نگاه اول چیزی بیش از یک اپلیکیشن با یک دکمه بزرگ «اتصال» و فهرستی از کشورها به نظر نرسد، اما پشت صحنه سازوکار پیچیده‌تری جریان دارد. با این حال، ایده پایه‌ای آن به‌طرز شگفت‌آوری ساده است.
به‌طور معمول وقتی از یک وب‌سایت بازدید می‌کنید، ترافیک اینترنت شما از ارائه‌دهنده خدمات اینترنت (ISP) عبور می‌کند. بسته به تنظیمات اتصال، ISP می‌تواند اطلاعاتی مانند وب‌سایت‌هایی که به آن‌ها وصل می‌شوید، زمان بازدید و حجم داده‌ای که منتقل می‌کنید را ببیند؛ اما این به معنای آن نیست که همه کارهای شما درون آن وب‌سایت‌ها را نیز مشاهده می‌کند.
بیشتر وب‌سایت‌های امروزی از پروتکل HTTPS استفاده می‌کنند که محتوای واقعی ارتباط شما را رمزنگاری می‌کند. برای نمونه، ISP ممکن است بفهمد شما به دامنه یک وب‌سایت خبری فناوری متصل شده‌اید، اما نمی‌تواند ببیند کدام مقاله را می‌خوانید یا درون سایت چه می‌کنید.
اینجاست که VPN وارد می‌شود. به‌جای اتصال مستقیم به وب‌سایت‌ها از طریق ISP، VPN ترافیک شما را از یک تونل رمزنگاری‌شده (Encrypted Tunnel) به سروری می‌فرستد که شرکت ارائه‌دهنده VPN اداره می‌کند. ISP همچنان می‌بیند که شما به یک VPN متصل هستید، اما معمولاً نمی‌تواند ببیند از طریق آن به کدام وب‌سایت‌ها سر می‌زنید. وب‌سایت‌ها نیز به‌جای نشانی IP واقعی شما، نشانی IP سرور VPN را می‌بینند. ریشه استدلال‌های حریم خصوصی درباره VPN همین‌جاست.
VPN فقط تغییر می‌دهد چه کسی فعالیت شما را می‌بیند
VPN بخشی از اطلاعات مربوط به فعالیت مرور شما را از دید ISP پنهان می‌کند، اما این اطلاعات در هوا محو نمی‌شود. وقتی ترافیک از سرور ارائه‌دهنده VPN عبور می‌کند، همان شرکت در موقعیتی قرار می‌گیرد که پیش‌تر ISP در آن قرار داشت.
برای مثال، بدون VPN ممکن است ISP بفهمد شما در حال بازدید از یک وب‌سایت مشخص هستید. با روشن کردن VPN، ISP این دید را از دست می‌دهد، اما بسته به پیکربندی سرویس، اکنون ارائه‌دهنده VPN می‌تواند ببیند شما به همان دامنه متصل شده‌اید. مشابه ISP، این شرکت هم معمولاً نمی‌تواند محتوای ارتباط رمزنگاری‌شده HTTPS را بخواند، اما به‌طور بالقوه می‌تواند اطلاعاتی مانند وب‌سایت‌های مقصد، زمان اتصال و حجم داده منتقل‌شده را مشاهده کند.
به بیان دیگر، VPN ضرورت اعتماد به یک طرف سوم برای فعالیت اینترنتی‌تان را حذف نمی‌کند؛ عمدتاً تغییر می‌دهد که به چه کسی اعتماد می‌کنید. به‌جای اتکا به ISP، این اعتماد را به شرکتی می‌سپارید که سرورهای VPN را اداره می‌کند و احتمالاً برای این امتیاز، اشتراک ماهانه هم می‌پردازید.
البته ارائه‌دهندگان VPN اغلب بر سیاست عدم ثبت گزارش (No-Logs Policy) تأکید می‌کنند؛ یعنی ادعا می‌کنند سوابق فعالیت مرور شما را ذخیره نمی‌کنند و برخی حتی برای اثبات این ادعا، ممیزی مستقل انجام می‌دهند. اما تفاوت مهمی میان «قول ندادن به ذخیره‌سازی» و «ناتوانی فنی از دیدن اطلاعات» وجود دارد. سیاست عدم ثبت گزارش به‌طور خودکار به این معنا نیست که ارائه‌دهنده هیچ دیدی نسبت به اتصال‌های عبوری از سرورهایش ندارد.
پنهان کردن نشانی IP به معنای ناشناس شدن نیست
نکته دیگری که پیش‌تر چندان به آن توجه نکرده بودم، تعداد بالای روش‌هایی است که اینترنت می‌تواند شما را ردیابی کند، حتی وقتی از VPN استفاده می‌کنید. پوشاندن نشانی IP واقعی، شناسایی موقعیت مکانی یا مرتبط کردن فعالیت شما با یک اتصال مشخص را دشوارتر می‌کند، اما نشانی IP تنها اطلاعاتی نیست که برای شناخت شما به کار می‌رود.
فرض کنید VPN روشن است و یوتیوب را باز می‌کنید. اگر از قبل به حساب گوگل خود وارد شده باشید، یوتیوب دقیقاً می‌داند کدام حساب در حال تماشای آن ویدیوهاست؛ فرقی نمی‌کند به سرور VPN در آمریکا، آلمان یا هر جای دیگری متصل باشید. همین موضوع درباره هر وب‌سایتی که در آن وارد حساب کاربری شده‌اید، از اینستاگرام و آمازون تا فیسبوک، صادق است.
حتی وقتی به هیچ حسابی وارد نشده باشید، وب‌سایت‌ها می‌توانند با کوکی‌های ردیابی (Tracking Cookies) و اثر انگشت مرورگر (Browser Fingerprinting) شما را بشناسند. مورد دوم به‌ویژه جالب است، زیرا با جمع‌آوری اطلاعاتی درباره مرورگر و دستگاه شما مانند دقت نمایشگر، سیستم‌عامل، فونت‌های نصب‌شده و ویژگی‌های دیگر، شناسه‌ای نسبتاً یکتا می‌سازد. هیچ‌یک از این‌ها صرفاً با تغییر نشانی IP از بین نمی‌رود.
VPN بی‌فایده نیست، اما ضروری هم نیست
همه این‌ها باعث شد درک کنم VPN آن‌قدر که من و فضای اینترنت همیشه تصور می‌کردیم اهمیت ندارد. بله، این ابزار همچنان کاربردهای خود را دارد؛ از دسترسی به محتوای محدودشده جغرافیایی و پوشاندن نشانی IP گرفته تا پنهان نگه‌داشتن مقصدهای مرور از دید ISP. اما این به آن معنا نیست که همه کاربران باید همیشه یک VPN فعال داشته باشند.
قصد ندارم بگویم VPN بی‌فایده است یا باید استفاده از آن را کنار گذاشت. تنها به این نتیجه رسیده‌ام که تفاوت بزرگی میان آنچه یک VPN واقعاً محافظت می‌کند و آنچه سال‌ها بازاریابی به ما القا کرده وجود دارد. برای مرور روزمره من، همین تفاوت کافی بود تا در ضرورت روشن نگه‌داشتن همیشگی آن بازنگری کنم.