تنظیمات پیش‌فرض بایوس (BIOS) مادربردها معمولاً برای اولویت‌دادن به پایداری و سازگاری انتخاب می‌شوند، نه حداکثر عملکرد. به همین دلیل بسیاری از کاربران حتی با قطعات قدرتمند، بخشی از توان سیستم را بدون استفاده رها می‌کنند. با چند تغییر هدفمند در فریم‌ور (Firmware) مادربرد می‌توان بدون اورکلاک دستی (Manual Overclocking) و بدون خرید سخت‌افزار تازه، عملکرد گیمینگ را بهبود داد.
۱. فعال‌سازی XMP یا EXPO برای سرعت واقعی حافظه
خرید کیت حافظه DDR5 با سرعت ۶۰۰۰MT/s به این معنا نیست که مادربرد به‌طور پیش‌فرض همان سرعت را اجرا می‌کند. بسیاری از مادربردها برای نخستین بوت ایمن، حافظه را با سرعت پایین‌تر راه‌اندازی می‌کنند. پروفایل Extreme Memory Profile (XMP) اینتل و Extended Profiles for Overclocking (EXPO) ای‌ام‌دی، پروفایل‌های از پیش تنظیم‌شده‌ای هستند که حافظه را با سرعت، تایمینگ و ولتاژ تبلیغ‌شده روی جعبه اجرا می‌کنند.
فعال‌سازی XMP یا EXPO از نظر فنی نوعی اورکلاک حافظه محسوب می‌شود، اما پایدارترین و قابل‌اعتمادترین شکل آن است که سازنده نیز آن را انتظار دارد. نام و محل این گزینه در مادربردهای مختلف متفاوت است، ولی معمولاً یافتن آن دشوار نیست.
۲. تنظیم منحنی فن سفارشی برای بازی بی‌صداتر
منحنی‌های فن (Fan Curve) پیش‌فرض مادربرد عمومی هستند و ممکن است با افزایش دما، سرعت فن را بیش از حد تهاجمی بالا ببرند یا برعکس، اجازه دهند قطعات hotter از حد لازم کار کنند. در بخش پایش سخت‌افزار یا کنترل فن در بایوس می‌توان منحنی فن خنک‌کننده پردازنده (CPU Cooler) و فن‌های کیس را تنظیم کرد.
یک منحنی ملایم در دماهای پایین، کارهای روزمره را بی‌صداتر می‌کند و شیب تندتر در بار پایدار، جریان هوای کافی برای جلوگیری از آستانه حرارتی (Thermal Throttle) را فراهم می‌کند. با این حال، همه فن‌ها را روی حداقل سرعت قرار ندهید؛ پردازنده و کارت گرافیک برای حفظ فرکانس بوست (Boost Clock) به جریان هوا نیاز دارند. تنظیم دقیق این بخش با دمای واقعی هنگام بازی ارزشمند است.
۳. فعال‌سازی Precision Boost Overdrive برای پردازنده‌های رایزن
پردازنده‌های AMD Ryzen در بهره‌گیری از توان سیلیکون خود توانمند هستند، اما محدودیت‌های پیش‌فرض توان و بوست می‌تواند بخشی از ظرفیت را بی‌استفاده بگذارد. قابلیت Precision Boost Overdrive (PBO) در پردازنده‌های پشتیبانی‌شده، از جمله Ryzen 5000، 7000 و 9000 دسکتاپ و تریدریپر (Threadripper)، اجازه می‌دهد تراشه تا زمانی که دما، توان و خنک‌کاری اجازه دهد از محدودیت‌های کارخانه فراتر برود.
PBO معمولاً در بایوس و زیرمنوی AMD Overclocking یا منوی مشابه قرار دارد و باید روی Enabled یا Advanced تنظیم شود. این روش به ظرافت اورکلاک دستی نیست، اما هنوز هم اجازه می‌دهد پردازنده توان خود را بیشتر به کار بگیرد. افزایش عملکرد در بازی‌ها به هر پردازنده و کیفیت سیلیکون بستگی دارد و نباید انتظار جهش دو رقمی FPS در همه بازی‌ها را داشت. پردازنده‌های اینتل معادل مستقیم PBO ندارند، اما فناوری Turbo Boost را در اختیار دارند که در محدوده سقف‌های توان پیش‌فرض اینتل عمل می‌کند.
۴. Resizable BAR و دسترسی کامل‌تر پردازنده به حافظه گرافیک
کارت گرافیک ممکن است چند گیگابایت حافظه ویدئویی (VRAM) داشته باشد، اما این به معنای دسترسی یک‌باره پردازنده به همه آن نیست. به‌طور سنتی، سیستم بخش نسبتاً کوچکی از حافظه گرافیک را از طریق رابط PCIe در اختیار پردازنده قرار می‌دهد و همین موضوع هنگام انتقال داده‌های بزرگ می‌تواند سربار ایجاد کند. قابلیت Resizable BAR با پشتیبانی سخت‌افزار و بایوس، اجازه می‌دهد پردازنده به کل فریم‌بافر (Frame Buffer) کارت گرافیک دسترسی داشته باشد.
برای فعال‌سازی، باید گزینه Resizable BAR در بایوس روی حالت On قرار گیرد، نه Default یا Auto. پردازنده، مادربرد، کارت گرافیک و تنظیمات بایوس باید سازگار باشند. معادل ای‌ام‌دی این فناوری Smart Access Memory (SAM) نام دارد. میزان بهبود عملکرد به بازی بستگی دارد و در برخی عنوان‌ها ممکن است Resizable BAR حتی عملکرد را کاهش دهد؛ بنابراین بهتر است بازیهای معمول خود را آزمایش کنید و آن را راه‌حلی یکسان برای همه ندانید.
۵. Memory Context Restore برای کاهش زمان بوت AM5
اگر رایانه گیمینگ AM5 با وجود SSD سریع دیر بوت می‌شود، آموزش حافظه DDR5 (Memory Training) می‌تواند دلیل آن باشد. پس از فعال‌سازی EXPO، مادربرد باید پارامترهای پایدار حافظه را تعیین کند و تکرار این فرایند در هر راه‌اندازی، زمان بوت را افزایش می‌دهد. قابلیت Memory Context Restore (MCR) در بایوس با استفاده مجدد از داده‌های آموزش قبلی، این زمان را کاهش می‌دهد.
MCR بسته به مادربرد در تنظیمات DRAM یا زیرمنوی AMD CBS قرار دارد. در سیستم‌هایی که حدود ۴۵ تا ۵۰ ثانیه صرف آموزش حافظه می‌کنند، فعال‌سازی آن می‌تواند زمان بوت را به حدود ۱۰ تا ۲۰ ثانیه برساند. با این حال، MCR در برخی سیستم‌های AM5 ممکن است ناپایداری حافظه یا شکست در POST ایجاد کند. این مشکل با بلوغ پلتفرم AM5 تا حد زیادی کاهش یافته و ترکیب آن با Power Down Enable می‌تواند به حفظ پایداری کمک کند، اما نتیجه به سخت‌افزار و بایوس بستگی دارد. آزمایش کامل ضروری است و باید آماده غیرفعال‌کردن MCR یا پاک‌کردن CMOS باشید.
نکته پایانی: تغییر تدریجی و آزمایش‌شده
بهبود عملکرد از طریق بایوس به معنای فعال‌کردن کورکورانه هر گزینه‌ای نیست که نام عملکردی دارد. هر سیستم متفاوت است و تنظیمی که در یک پیکربندی عالی کار می‌کند، ممکن است در پیکربندی دیگر مشکل‌ساز شود. بهترین روش این است که هر بار فقط یک تغییر اعمال کنید، نتیجه را آزمایش کنید و تنظیمات انجام‌شده را یادداشت کنید. به این ترتیب می‌توان بدون هزینه اضافی، بهره بیشتری از رایانه گرفت.