در دو سال گذشته، هوش مصنوعی به یکی از ابزارهای کلیدی مطالعه و یادگیری تبدیل شده است؛ البته به شرطی که به‌جای انجام تکالیف، برای درک مفاهیم پیچیده، خلاصه‌سازی اسلایدهای درسی و آماده‌سازی امتحان به کار گرفته شود. در این میان، نوت‌بوک‌ال‌ام (NotebookLM) گوگل با قابلیت مرورهای صوتی (Audio Overviews) توانسته درس‌نامه‌ها و یادداشت‌ها را به گفت‌وگویی شبیه پادکست میان دو میزبان هوش مصنوعی تبدیل کند. اما اکنون چت‌جی‌پی‌تی داتس (ChatGPT Dots) از OpenAI به‌عنوان رقیبی جدی برای این روش مطالعه مطرح شده است.
داتس چیست و چه تفاوتی با چت‌جی‌پی‌تی معمولی دارد؟
داتس در رویداد سالانه DevDay OpenAI در سپتامبر معرفی شد. این قابلیت بر پایه عامل‌های هوش مصنوعی همیشه‌فعال (always-on AI agents) و مدل GPT-6 Astra کار می‌کند و برخلاف گفت‌وگوی معمولی چت‌جی‌پی‌تی، فقط به پاسخ دادن به دستور کاربر بسنده نمی‌کند. داتس می‌تواند به‌صورت فعالانه به دنبال راه‌های کمک باشد، وظایف در جریان را پیگیری کند و حتی بدون دستور مداوم کاربر، بخشی از کار را به انجام برساند. این رویکرد بیشتر به دستیارهای همیشه‌فعالی مانند OpenClaw و Perplexity Computer شباهت دارد.
مکالمه صوتی؛ نقطه اشتراک با نوت‌بوک‌ال‌ام
نوت‌بوک‌ال‌ام اخیراً قابلیت گفت‌وگوی صوتی (Voice Chat) را اضافه کرده است تا کاربر بتواند به‌جای شنیدن بحث دو میزبان، مکالمه‌ای کامل با هوش مصنوعی داشته باشد. داتس نیز همین امکان را فراهم می‌کند: کاربر می‌تواند مکالمه‌ای طبیعی و رفت‌وبرگشتی داشته باشد، حرف هوش مصنوعی را قطع کند، پرسش‌های تکمیلی بپرسد و مفاهیم را در همان لحظه روشن کند. بر اساس تجربه نویسنده، داتس حتی می‌خندد، جوک‌های عجیب می‌گوید و گاهی به‌شکلی واقع‌گرایانه رفتار می‌کند.
فراتر از منابع آپلودی و انجام کار در حین مکالمه
یک تفاوت مهم این است که نوت‌بوک‌ال‌ام معمولاً به منابعی که کاربر بارگذاری کرده پایبند می‌ماند، اما داتس می‌تواند از آن منابع فراتر برود و هم‌زمان با مکالمه کارهایی را انجام دهد. برای نمونه، نویسنده برای آماده‌سازی امتحان پایگاه داده، اسلایدهای درس را بارگذاری کرده و از داتس خواسته است آن‌ها را خلاصه کند، اطلاعات بیشتری را در اینترنت جست‌وجو کند و یک راهنمای مطالعه فشرده و آزمون‌های تمرینی بسازد. در نوت‌بوک‌ال‌ام نیز می‌توان چنین خروجی‌هایی ساخت، اما نه کاملاً از طریق گفت‌وگوی صوتی؛ کاربر باید به چت معمولی یا پنل Studio برود. در داتس، درخواست در همان مکالمه مطرح می‌شود، کار در پس‌زمینه انجام می‌شود و پس از پایان، اعلان و نتیجه در همان گفت‌وگوی ChatGPT در دسترس است.
حافظه زمینه‌ای و شخصی‌سازی؛ مزیت اصلی داتس
داتس به‌دلیل اتصال به Google Calendar و چند اپلیکیشن دیگر، زمینه بیشتری درباره برنامه‌ها، امتحان‌ها و تعهدات کاربر دارد. نویسنده می‌گوید در نوت‌بوک‌ال‌ام باید توضیح می‌داد برای کدام امتحان آماده می‌شود و چه کمکی می‌خواهد، اما در داتس کافی بود مکالمه را آغاز کند و بگوید می‌خواهد مطالعه را شروع کند. داتس حتی پس از امتحان پایگاه داده خودش پیگیری کرد و پرسید امتحان چگونه بود؛ همچنین می‌دانست امتحان درس سازمان کامپیوتر و زبان اسمبلی (COAL) در پیش است و آزمون آزمایشگاهی همان درس چند روز قبل برگزار شده است. به این ترتیب، داتس می‌توانست بر مفاهیم عملی پوشش‌داده‌شده بنا شود و برای امتحان نظری کمک کند. نویسنده همچنین اشاره می‌کند که مفاهیم عملی را سریع‌تر از مطالب نظری و حفظی می‌فهمد و داتس با توجه به همین الگو، ابتدا بر درک مفاهیم و سپس بر یادآوری فعال و حفظ کردن تمرکز می‌کند. در مقابل، هر نوتبوک تازه در نوت‌بوک‌ال‌ام تقریباً از صفر شروع می‌شود.
محدودیت مصرف و هزینه؛ نگرانی بزرگ
نوت‌بوک‌ال‌ام اخیراً محدودیت‌های خود را از سهمیه روزانه ثابت به محدودیت‌های مبتنی بر توان محاسباتی (compute-based limits) تغییر داده است؛ محدودیت‌هایی که هر پنج ساعت تازه می‌شوند و تا سقف هفتگی ادامه دارند. نویسنده این تغییر را برای استفاده سنگین در مطالعه آزاردهنده می‌داند. در مقابل، OpenAI اعلام کرده مکالمه‌های داتس جزو محدودیت مصرف معمولی ChatGPT حساب نمی‌شوند؛ البته اگر داتس وظیفه‌ای جداگانه در ChatGPT Work یا Codex اجرا کند، آن مصرف مانند قبل محاسبه می‌شود. شرکت در ماه اول عرضه، محدودیت‌های گسترده‌تری ارائه کرده و مشخص نیست این سخاوت در آینده چقدر ادامه یابد. OpenAI تأیید کرده است که کاربران در آینده می‌توانند با پرداخت هزینه، حجم کاری ماهانه داتس را افزایش دهند. نکته مهم دیگر هزینه دسترسی است: نوت‌بوک‌ال‌ام رایگان است، اما داتس به طرح پرداختی واجد شرایط ChatGPT نیاز دارد؛ برای کاربران فردی این یعنی ChatGPT Pro که از ماهانه ۱۰۰ دلار آغاز می‌شود.
نوت‌بوک‌ال‌ام حذف نمی‌شود
با همه این مزیت‌ها، نویسنده معتقد است داتس یا هیچ ابزار هوش مصنوعی دیگری نمی‌تواند نوت‌بوک‌ال‌ام را کاملاً جایگزین کند. نوت‌بوک‌ال‌ام جای ثابتی در برنامه مطالعه او دارد و تعداد قابلیت‌هایش هنوز بی‌رقیب است. مهم‌تر اینکه پایبندی آن به منابع بارگذاری‌شده برای بیشتر درس‌ها بسیار کاربردی است. بنابراین، داتس را باید رقیبی برای بخشی از تجربه مطالعه دانست، نه جایگزینی کامل برای نوت‌بوک‌ال‌ام.